Master Chef Lê Thị Thiết – Hành trình đưa phở Việt lên bản đồ ẩm thực toàn cầu

Nghệ nhân,  Master Chef quốc tế Lê Thị Thiết  Người Sáng lập thương hiệu “Phở Xưa Nam Định”,  Phó Chủ tịch Hiệp hội Văn hóa Ẩm thực Việt Nam,  Chủ tịch Hiệp hội Văn hóa Ẩm thực tỉnh Nam Định. (Ảnh: NVCC)

Nhắc đến phở, người ta thường nghĩ đến Hà Nội. Nhưng với những người trong nghề, Nam Định mới là một trong những cái nôi quan trọng nhất của phở Việt. Từ những bát phở giản dị với nước dùng trong, thơm mùi xương bò và gừng nướng, phở đã được gìn giữ qua nhiều thế hệ gia đình, dòng họ, để rồi trở thành một phần không thể tách rời của đời sống văn hóa Việt.

Ngày nay, phở không chỉ là món ăn. Đó là ký ức, là bản sắc, là “tấm hộ chiếu văn hóa” của người Việt khi bước ra thế giới.

WAJ: “Phở xưa Nam Định” đã hình thành và phát triển như thế nào, thưa bà?

Nghệ nhân ẩm thực Lê Thị Thiết: Nam Định là một trong cái nôi nghề phở Việt . Phở Nam Định có lịch sử hàng trăm năm, đang gìn giữ lưu truyền một cộng đồng làng nghề phát triển qua 4-5 đời. Điều đặc biệt là ở Nam Định, phở không chỉ là nghề mà là niềm đam mê chung của cả cộng đồng. Nhà nào cũng có thể nấu phở, nhưng mỗi nhà lại giữ một bí quyết riêng.

Khó khăn lớn nhất của chúng tôi không phải là thiếu nguyên liệu hay kỹ thuật, mà là giữ được sự nguyên bản trong một thế giới luôn thay đổi. Nhiều nghệ nhân lớn tuổi còn e dè trong việc truyền nghề. Để thuyết phục họ chia sẻ, chúng tôi phải kiên trì, phải chứng minh rằng việc trao truyền không làm mất đi giá trị mà giúp giá trị ấy sống lâu hơn. Theo tôi “Giữ phở không phải là giữ một công thức, mà là giữ được linh hồn của nó.”

WAJ: Theo bà, điều gì tạo nên một bát phở chuẩn vị Nam Định?

Nghệ nhân ẩm thực Lê Thị Thiết: Một bát phở ngon không nằm ở sự cầu kỳ, mà ở sự hài hòa tuyệt đối. Có 4 yếu tố cốt lõi: Bánh phở, nước dùng, thịt và gia vị. Nước dùng là linh hồn, phải trong, ngọt tự nhiên từ xương, dậy hương hồi, quế, thảo quả. Thịt phải tươi, mềm, được xử lý đúng độ. Bánh phở phải dai nhưng không cứng. Và gia vị tưởng nhỏ nhưng lại quyết định chiều sâu của hương vị. Phở là một “bản hòa âm”, nơi mỗi thành phần đều phải đúng nhịp, đúng vai.

WAJ: Sau khi được vinh danh Master Chef quốc tế năm 2024 tại Singapore, bà có những bước đi gì để đưa phở ra thế giới?

Nghệ nhân ẩm thực Lê Thị Thiết: Danh hiệu là niềm tự hào, nhưng cũng là áp lực. Tôi nhận ra rằng mình không chỉ đại diện cho cá nhân, mà cho cả văn hóa phở Việt.

Chúng tôi đang hướng đến một mục tiêu lớn hơn: Định vị phở Việt Nam như một di sản toàn cầu, không chỉ là món ăn.

Muốn vậy, cần chuẩn hóa công thức; xây dựng câu chuyện văn hóa; hát triển chuỗi sản phẩm và kết nối cộng đồng quốc tế. “Chúng tôi không bán một bát phở - chúng tôi kể một câu chuyện văn hóa Việt Nam.”

WAJ: Khi giới thiệu “Phở xưa Nam Định” tại các sự kiện quốc tế, bà nhận thấy phản hồi từ cộng đồng quốc tế như thế nào? Có những kỷ niệm hoặc câu chuyện đáng nhớ nào bà muốn chia sẻ về sự đón nhận của bạn bè quốc tế đối với phở Nam Định?  

Nghệ nhân ẩm thực Lê Thị Thiết: Khi tôi giới thiệu Phở xưa Nam Định đến với bạn bè quốc tế (như ở Thái Lan, Malaysia, Dubai hoặc là Pháp…) thì bao giờ cũng có những câu chuyện văn hóa đi cùng, trong đó có văn hóa nghệ thuật, văn hóa làng nghề và đặc biệt là ẩm thực. Chúng tôi đều đưa ra nguồn gốcnhững câu chuyện văn hóa và những hương vị đặc trưng của phở. Bạn bè quốc tế lắng nghe và họ đều ồ lên ngạc nhiên “Phở Việt Nam là như thế”. Không phải chỉ có nước cốt và bánh mà còn có hơn chục gia vị nữa mới tạo lên được món Phở Việt Nam với phong thái văn hóa ăn phở riêng biệt khác nhau. Khi chúng tôi giới thiệu Phở Việt Nam ở bất cứ nước nào thì những người con xa xứ, đặc biệt quê hương Nam Định và Hà Nội đều cảm nhận được hồn quê hương lắng đọng trên từng bát phở đang kéo họ được gần hơn với quê hương. Họ tự hào khi phở Việt Nam được giới thiệu tại nơi họ đang sinh sống. “Ở đâu có Phở thì ở đó có Việt Nam” là câu nói của những người con xa xứ trên những bữa tiệc giới thiệu  Phở Việt Nam. Có những người 70, 80 tuổi đi xe lăn đến chỉ để ngửi và thưởng thức hương vị phở với những cảm xúc dâng trào. Có những người nói với tôi là sau 55 năm họ mới tìm lại được hương phở từ ký ức tuổi thơ. Có nghĩa là cái hương phở, món phở từ ký ức của thơ đã được họ đóng gói và là hành trang mang theo bản sắc dân tộc khi ra nước ngoài sinh sống. Phở chính là một món ăn mà những người con xa xứ mang theo để cảm nhận, níu kéo nỗi nhớ về quê hương và mong muốn được trở lại quê hương từ hương phở trong mỗi bữa ăn.

WAJ: Làm thế nào để cân bằng giữa truyền thống và hiện đại?

Nghệ nhân ẩm thực Lê Thị Thiết: Hội nhập không có nghĩa là đánh mất bản sắc. Nhưng muốn hội nhập, chúng ta phải chuẩn hóa.

Từ hạt gạo làm bánh phở, đến xương ninh nước dùng, đến gia vị như quế, hồi ...tất cả phải đạt tiêu chuẩn quốc tế. Đặc biệt, nước mắm và muối- hai yếu tố tưởng chừng giản đơn lại là “linh hồn văn hóa”. Nếu không giữ được, phở sẽ không còn là phở Việt.

WAJ: “Phở lai” theo bà là cơ hội hay thách thức?

Nghệ nhân ẩm thực Lê Thị Thiết: Nếu giữ được cốt lõi, đó là cơ hội. Phở có thể thích nghi với từng quốc gia, từng khẩu vị.

Nhưng phải nhớ: Phở có thể thay đổi hình thức nhưng không được mất bản sắc.

WAJ: Công nghệ và AI có thể hỗ trợ gì cho việc bảo tồn phở?

Nghệ nhân ẩm thực Lê Thị Thiết: Công nghệ giúp chúng ta kể câu chuyện phở một cách mạnh mẽ hơn. Người làm nghề có thể tự tin giới thiệu văn hóa của mình ra thế giới.

AI không thay thế bàn tay con người nhưng có thể giúp giá trị truyền thống lan tỏa xa hơn.

Nghệ nhân Lê Thị Thiết - một trong những người tiên phong trong việc chuẩn hóa, bảo tồn và đưa phở Việt ra thế giới, với mục tiêu dài hạn: đưa phở trở thành di sản văn hóa phi vật thể của nhân loại. (Ảnh: NVCC)

WAJ: Theo bà, vai trò của phở trong quảng bá văn hóa Việt Nam là gì?

Nghệ nhân ẩm thực Lê Thị Thiết: Phở là “đại sứ văn hóa”. Qua một bát phở, người ta có thể hiểu về lịch sử, tập quán, thậm chí là tính cách người Việt.

Để phát triển bền vững, cần nhìn phở như một hệ sinh thái: Nông nghiệp (gạo, gia vị); Làng nghề (nước mắm, muối); Văn hóa (câu chuyện, truyền thống) và Kinh tế (xuất khẩu, thương hiệu)

WAJ: Sau khi được vinh danh Con cháu Vua Hùng toàn cầu 2025, bà có định hướng gì trong việc hợp tác với cộng đồng kiều bào nhằm phát triển phở Việt trên trường quốc tế?

Nghệ nhân ẩm thực Lê Thị Thiết: Trong bối cảnh toàn cầu hóa, phở Việt đã hiện diện rộng rãi tại nhiều quốc gia, trở thành một biểu tượng ẩm thực có tính nhận diện cao. Tuy nhiên, sự phát triển này vẫn mang tính phân tán, thiếu một nền tảng chuẩn hóa và định vị thống nhất.

Do đó, chúng tôi định hướng tăng cường hợp tác đa phương giữa cộng đồng kiều bào, doanh nghiệp quốc tế và các tổ chức nghề nghiệp trong nước nhằm xây dựng một hệ sinh thái phở Việt mang tính liên kết và bền vững.

Trọng tâm của quá trình này bao gồm: Chuẩn hóa các yếu tố cốt lõi về nguyên liệu, quy trình và hương vị; xây dựng bộ nhận diện và câu chuyện văn hóa phở Việt ở cấp độ quốc gia; thúc đẩy các sáng kiến nhằm tiến tới việc công nhận phở là di sản văn hóa phi vật thể của nhân loại

Đồng thời, việc “đóng gói” phở không chỉ dừng lại ở sản phẩm vật chất, mà còn bao gồm tri thức dân gian, giá trị văn hóa và bản sắc cộng đồng.

“Phở không chỉ là một món ăn, mà là một hình thức biểu đạt văn hóa cần được bảo tồn, chuẩn hóa và lan tỏa một cách có hệ thống.” Thông qua đó, phở Việt có thể trở thành một mô hình tiêu biểu trong ngoại giao văn hóa và phát triển công nghiệp sáng tạo của Việt Nam trong thời kỳ hội nhập.

WAJ: Bà mong muốn Chính phủ và các tổ chức quốc tế có những chính sách gì để bảo vệ và phát triển phở như một di sản văn hóa phi vật thể?

Nghệ nhân ẩm thực Lê Thị Thiết: Phở không chỉ là món ăn mà là di sản văn hóa phi vật thể, kết tinh tri thức dân gian và kỹ thuật làng nghề. Việt Nam đã có những bước đi quan trọng như công nhận “Phở Nam Định” và “Phở Hà Nội” là di sản cấp quốc gia, tạo nền tảng để tiến tới ghi danh quốc tế.

Tuy nhiên, để phở thực sự được bảo vệ và phát triển ở tầm toàn cầu, cần những chính sách mạnh mẽ và đồng bộ hơn. Trước hết, cần kiểm kê, lập bản đồ hệ sinh thái phở từ làng nghề, nghệ nhân đến các cơ sở truyền thống làm cơ sở xây dựng hồ sơ trình UNESCO. Đồng thời, phải có cơ chế hỗ trợ trực tiếp cho nghệ nhân và cộng đồng thực hành, từ tài chính, cơ sở vật chất đến không gian văn hóa, để họ có thể truyền dạy và sáng tạo.

Song song với đó là việc chuẩn hóa và phát triển chuỗi giá trị phở, gắn bảo tồn với kinh tế, hỗ trợ làng nghề nâng cao chất lượng, bảo vệ thương hiệu, đáp ứng tiêu chuẩn quốc tế để có thể trở thành sản phẩm xuất khẩu.

Một vấn đề rất cấp thiết là bảo hộ thương hiệu và sở hữu trí tuệ. Nếu không kịp thời “đóng gói” và định danh, nhiều giá trị ẩm thực của chúng ta có thể bị khai thác, thậm chí bị định nghĩa lại ngay trên thị trường quốc tế.

“Bảo tồn phải đi cùng phát triểnvà phát triển phải có chiến lược bảo vệ.”

Cuối cùng, cần đẩy mạnh các hoạt động quảng bá như lễ hội, hội thảo, đào tạo thế hệ trẻ và tôn vinh nghệ nhân để phở không chỉ được gìn giữ, mà còn sống mạnh mẽ trong đời sống đương đại.

Nếu triển khai đồng bộ các giải pháp này, phở Việt hoàn toàn có thể được bảo vệ như một di sản văn hóa nhân loại và trở thành một thương hiệu quốc gia bền vững trên bản đồ thế giới.

WAJ: Bà gửi gắm điều gì tới thế hệ trẻ?

Nghệ nhân ẩm thực Lê Thị Thiết: Tôi chỉ có một điều muốn nói: “Làm nghề bằng chữ tâm  và giữ nghề bằng tình yêu văn hóa.”

Đừng chạy theo lợi nhuận trước mắt. Hãy coi phở là một di sản sống và mỗi người làm nghề là một người gìn giữ.

Nghệ nhân Lê Thị Thiết trò chuyện với Phu nhân Ngô Phương Ly về việc nỗ lực gìn giữ văn hoá ẩm thực Việt. (Ảnh: NVCC)

Phở Việt đã đi rất xa, nhưng để trở thành một di sản toàn cầu được công nhận, được bảo vệ và được kể đúng câu chuyện thì vẫn còn là một hành trình lớn ở phía trước. Giữa những biến động của thời đại, điều căn cốt không phải là phở Việt đã thay đổi bao nhiêu mà là phở còn giữ được bao nhiêu “hồn Việt”.

Hà nội, 4/2026